Potrzebujemy systemowego rozwiązania problemu ubóstwa energetycznego (09 Dec 2021)

Wzrosty cen ciepła i energii dotknęły wszystkie polskie gospodarstwa domowe, tworząc dla niektĂłrych z nich zagroĹźenie dla moĹźliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb. W ostatnich latach nie poświęcono wiele uwagi ubĂłstwu energetycznemu jako problemowi do rozwiązania, a koncentrowano się wyłącznie na jego politycznych skutkach, proponując odbiorcom finansowe rekompensaty za wzrosty cen. Tarcza antyinflacyjna zaproponowana przez rząd Mateusza Morawieckiego ma tę samą wadę.

Tymczasem pilnie potrzebujemy systemowego rozwiązania problemu ubóstwa energetycznego, ograniczającego jego koszty na dłużej niż kwartał, innego niż wyłącznie rekompensaty finansowe. Think tank Forum Energii wychodzi z koncepcją innego rozwiązania problemu ubóstwa energetycznego.

Sfinansowanie tarczy antyinflacyjnej będzie wyzwaniem

Wysokie ceny ciepła i energii to bardzo trudny temat z wielu powodĂłw. Przede wszystkim dlatego, Ĺźe zagraĹźa zaspokajaniu podstawowych potrzeb kilku milionĂłw obywateli (i wyborcĂłw). W krĂłtkim okresie nie ma czym zastąpić powszechnie uĹźywanych ĹşrĂłdeł ciepła. Dodatkowo, drogie ciepło i energia podbiją wysoką inflację (bezpośrednio i pośrednio, w cenach towarĂłw i usług), co tylko pogłębia poczucie zuboĹźenia. Choćby z tych powodĂłw temat jest bardzo wraĹźliwy politycznie, a determinacja rządzących do złagodzenia problemu – duĹźa. 

Rząd Mateusza Morawieckiego przyjął właśnie projekt tarczy antyinflacyjnej, ktĂłrej waĹźną częścią są narzędzia łagodzące skutki wzrostu cen energii i ciepła. WśrĂłd nich:

- dla wszystkich konsumentĂłw:

• obniĹźka VAT na ciepło systemowe, sieciowe z 23% do 8% w I-III 2022 r.;
• obniĹźka VAT na gaz ziemny z 23% do 8% w I-III 2022 r.;
• obniĹźka VAT na energię elektryczną z 23% do 5% w I-III 2022 r.;
• zniesienie akcyzy na energię elektryczną (5 PLN/MWh) w I-III 2022 r.;
• zniesienie podatku od sprzedaĹźy detalicznej paliw transportowych w I-V 2022 r. (wysokość podatku zaleĹźy od wielkości obrotĂłw sprzedającego – między 0 a 1.4% przychodĂłw);
• obniĹźka akcyzy na paliwa transportowego do obowiązującego w UE minimum (359 EUR/1000 l w przypadku benzyny, 330 EUR/1000 l w przypadku oleju napędowego, 125 EUR/t LPG) – od 20 XII 2021 do 20 V 2022 r.;
• zniesienie opłaty emisyjnej w paliwach (0.08 PLN/l) – od 20 XII 2021 do 20 V 2022 r.

- dodatkowo, dla grup szczegĂłlnie naraĹźonych na ubĂłstwo energetyczne:

• dodatek osłonowy dla 6,8 mln (niemal połowy) gospodarstw domowych, ktĂłrego wysokość będzie zaleĹźeć od dochodĂłw oraz wielkości gospodarstwa domowego (400-1150 PLN), wypłacony w dwĂłch ratach.

Łączne koszty tarczy mają przekroczyć 10 mld PLN.

Minister finansĂłw wskazuje, Ĺźe to niewiele więcej niĹź przyrost przychodĂłw podatkowych z tytułu inflacji w 2021 r. Mimo to, program ma być finansowany z deficytu (innymi słowy: nie znajduje pokrycia w tegorocznych przychodach do budĹźetu państwa). W praktyce jest jeszcze jedna z moĹźliwość  â€“ sfinansowanie tarczy z przychodĂłw z EU-ETS, czyli sprzedaĹźy uprawnień do emisji CO2 (konsumując ok. 40% tegorocznych przychodĂłw). Byłoby to zgodne z toolboxem Komisji Europejskiej, czyli zestawem dopuszczalnych instrumentĂłw wsparcia konsumentĂłw w związku ze wzrostem cen ciepła i energii elektrycznej.

Warto przypomnieć, Ĺźe akcyza była juĹź w przeszłości obniĹźana (stąd przestrzeń do dalszej obniĹźki jest bardzo ograniczona), natomiast podatek od sprzedaĹźy detalicznej jest pobierany dopiero od 2021 r., dlatego jego obniĹźenie jest w ogĂłle moĹźliwe. Zakładane jest rozłoĹźenie podwyĹźek taryf gazu ziemnego w czasie. Polska nie zdecydowała się na wykorzystanie innych narzędzi z toolboxa, np. rozwijania produkcji energii dla własne potrzeby przez prosumentĂłw i społeczności energetyczne, ani teĹź opodatkowania producentĂłw energii od nadzwyczajnych zyskĂłw (co wprowadziła Hiszpania), aby powiększyć pulę wsparcia.

Brak refleksji nad głębokimi przyczynami ubóstwa energetycznego

Tarcza antyinflacyjna skupia się na niwelowaniu politycznych skutkĂłw wysokiej inflacji – nie zaś na rozwiązaniu głębokich przyczyn wysokich cen energii czy ciepła, skutkujących inflacją oraz ubĂłstwem energetycznym obywateli. Biorąc pod uwagę zbyt wolne tempo transformacji energetycznej w Polsce, w 2022 r. ceny energii i ciepła wzrosną wobec 2021 r. Dlatego naleĹźy podejść do kwestii ubĂłstwa energetycznego w sposĂłb systemowy.

Kluczowe dla rozwiązania tego problemu są następujące pytania:

1. Kogo należy uważać za ubogiego energetycznie?
2. Jak przeciwdziałać ubĂłstwu energetycznemu w sposĂłb racjonalny ekonomicznie i Ĺ›rodowiskowo?
3. Ile jesteśmy gotowi na ten cel wydawać z publicznego budĹźetu?
4. Z jakiego źródła sfinansujemy takie działania?

Tarcza antyinflacyjna moĹźe przejściowo łagodzić problem wysokich rachunkĂłw, ale umoĹźliwia rządzącym odroczenie odpowiedzi na te cztery waĹźne pytania. W ciagu ostatnich trzech lat wydaliśmy niemal 5 mld złotych na rekompensaty, a mimo to skala ubĂłstwa energetycznego wzrosła. DołoĹźenie w tym roku dwukrotności tej kwoty rĂłwnieĹź nie zabezpieczy nas przed przyszłymi wzrostami cen, jeśli poprzestaniemy wyłącznie na rekompensowaniu.

Ponadto, obniĹźka podatkĂłw i transfery pieniężne są najłatwiejszym sposobem masowego wsparcia obywateli, ale mają szereg słabości:

• są krĂłtkowzroczne – kaĹźdego roku podatnik finansuje rekompensaty;
• nie oferują zachęt inwestycyjnych i nie mobilizują do istotnego ograniczania emisji;
• zmniejszają przychody budĹźetowe, ograniczając moĹźliwości wsparcia w bardziej długofalowy sposĂłb;
• dopłata z budĹźetu państwa umoĹźliwia płacenie rachunkĂłw za energię i ciepło przez konsumentĂłw w pełnej kwocie, a zatem pozwala powiększać zyski producentĂłw (głównie spółek publicznych);
• co w ostatnim czasie szczegĂłlnie znamienne - dopłata pozostawia więcej pieniędzy do dyspozycji gospodarstw domowych, co podbija inflację – przejściowa obniĹźka danin opóźnia i wydłuĹźa proces spadku inflacji; nie jest to zresztą jedyna inflacjogenna interwencja na początek 2022 r. (por. Polski Ład).

Nie oznacza to, Ĺźe dopłacać nie naleĹźy. NaleĹźy dopłaty jednak wykorzystywać przejściowo i jako uzupełnienie dla działań długofalowych . 

Trwałe rozwiązanie problemu

Trwałe rozwiązanie problemu to takie, które:

• redukuje popyt na energię (najtańsza energia to ta niewykorzystana);
• zastępuje technologie wysokoemisyjne nisko-lub zeroemisyjnymi (ich koszt operacyjny jest bliski zeru, nie płacimy kosztu CO2).

Zazwyczaj wymaga to jednak przeprowadzenia kosztownych inwestycji. Te jednak w obecnych warunkach szybko się zwrĂłcą – co więcej, im większe wzrosty cen odnotujemy, tym horyzont zwrotu krĂłtszy. Masowe inwestycje nie nastąpią z dnia na dzień, dlatego dopłaty powinny być dopuszczane, o ile horyzont dopłacania będzie krĂłtki, mechanizm zawierał będzie bodĹşce do samoograniczania, a wsparcie trafi do precyzyjnie zdefiniowanych grup ubogich energetycznie, w ramach moĹźliwości, jakimi dysponuje budĹźet państwa. Obok duĹźych inwestycji (w szczegĂłlności, głębokiej termomodernizacji domĂłw), moĹźna uzyskać takĹźe szybkie korzyści, realizując zadania o podobnym celu, ale mniejszej skali.

Dlatego propozycja think tanku Forum Energii wiąże ze sobą komponent inwestycyjny z operacyjnym. Proponujemy, by rozszerzyć istniejące programy dotyczące ciepła (Czyste powietrze) lub energii elektrycznej (MĂłj prąd) o specjalne konkursy grantowe przeznaczone dla szczegĂłlnie potrzebujących.

Ich zasady powinny być następujące:

1. Granty trafiają do gospodarstw domowych najbardziej zagroĹźonych ubĂłstwem energetycznym (preferowana definicja obejmująca jednocześnie dochody i wydatki: low income-high cost), w kolejności od najuboĹźszych do wyczerpania zakładanej puli.
2. Granty służą inwestycjom w racjonalną ekonomicznie wymianę ĹşrĂłdeł energii (na OZE, o ile nie musi być to poprzedzone innymi inwestycjami) oraz urządzeń podstawowej potrzeby istotnie ograniczających zuĹźycie energii (lodĂłwki, pralki, ĹźarĂłwki itd.) i prostych napraw (np. uszczelnienie okien) w gospodarstwie domowym.
3. Grant zawiera premię w postaci zwrotu części kwoty rachunkĂłw za energię elektryczną lub ciepło w okresie od złoĹźenia wniosku do jego pozytywnego rozpatrzenia. Co istotne, im szybsza decyzja, tym wyĹźszy odsetek do zwrotu (np. 80% w I kwartale naboru, 60% w II kwartale itd.) – tak, aby motywować do szybkiej oszczędności.
4. Minimalny własny wkład wnioskodawcy moĹźe być sfinansowany ze świadczeń opieki społecznej (takĹźe w ratach).
5. Aby wdrożyć program szybko (przed kolejnym sezonem rekompensat), konkurs zawiera predefiniowane typy projektów.
6. Z uwagi na grupę docelową, oferowane jest szerokie wsparcie organizacyjne (proces wnioskowania) i techniczne, aby dostosować pomoc do potrzeb i zagwarantować trwałość projektu. Wsparcie musi być dostępne na poziomie lokalnym (via MOPS i GOPS), przy czym wymagać to będzie doszkolenia i doinwestowania tych instytucji.
7. Przy wyborze predefiniowanych inwestycji, należy wybrać takie, które można zrealizować szybko (zminimalizować ryzyko ograniczenia podażowego). Jednocześnie, należy rozważyć, czy program może przyczynić się do realizacji innych istotnych celów publicznych (np. zwiększyć udział krajowej produkcji prośrodowiskowych dóbr lub wygładzić spadki popytu na fotowoltaikę wywołane ostatnią zmianą prawa).

W nielicznych przypadkach, kiedy inwestycje byłyby nieuzasadnione ekonomicznie lub trudne do przeprowadzenia (np. jednoosobowe gospodarstwa osób starszych), należy rozważyć trwalsze zastosowanie działań osłonowych.

WśrĂłd ĹşrĂłdeł finansowania, warto sięgnąć po fundusze finansowane z EU-ETS, z ktĂłrych wykorzystanie na cele klimatyczne Polska będzie musiała się rozliczyć.  

Podsumowanie

Proponowana przez rząd tarcza antyinflacyjna posłuży jedynie bardzo krótkotrwałemu wsparciu wrażliwych gospodarstw domowych. Co więcej, będzie jej towarzyszyć wiele niekorzystnych efektów ubocznych.

Mądra pomoc polega na uodpornieniu najuboĹźszych energetycznie gospodarstw domowych na dalsze wzrosty cen poprzez ograniczenie zuĹźycia przez nie energii i ciepła oraz większe wykorzystanie tańszej energii odnawialnej.

Wymaga to co do zasady duĹźych wieloletnich inwestycji, ale wiele korzyści moĹźna osiągnąć mniejszymi jednostkowo działaniami. Forum Energii proponuje takie uzupełniające rozwiązanie polegające na wymianie ĹşrĂłdeł energii oraz urządzeń podstawowej potrzeby istotnie ograniczających zuĹźycie energii przy zastosowaniu małych grantĂłw z wbudowanymi mechanizmami mobilizującymi do szybkiej zmiany.

powrót do listy wiadomości